“Réttur hins verðandi mennska lífs” eftir Romano Guardini [1]
INNGANGSORÐ
Þess hefur verið farið á leit við mig af hálfu lækna að ég geri grein fyrir afstöðu minni til máls sem mörgum er nú hugleikið og snýr að umræðunni um 218. grein hegningarlaganna (Strafgesetzbuches). Ég hef velt því fyrir mér talsvert lengi hvort ég sé í stakk búinn að tjá mig um slíkt málefni sem fellur undir svið sérfræðinga, eins og lækna, þjóðfélagsfræðinga og lögfræðinga. Þá varð mér ljóst með hversu áþreifanlegum hætti þetta málefni nær langt út yfir þau takmörk sem sérfræðingar setja því, þar sem það snýst um afstöðu einstaklingsins til samfélagsins, já, víkur að sjálfum kjarna mennskrar tilveru. Af þessum sökum hafa allir rétt á að mynda sér afstöðu til þess, einkum þegar sá sem hlut á að máli fjallar um hinstu rök tilverunnar sökum starfs síns sem heimspekingur og guðfræðingur.
Niðurstöðurnar birtust upphaflega í fyrirlestraformi í september 1947 undir heitinu “Hin samfélagslegu ákvæði” (Die soziale Indikation) í “Frankfurter Heften.” Í þessari umfjöllun hef ég endurkoðað verkið frá grunni og aukið við það, þrátt fyrir að meginniðurstöðurnar séu þær sömu.
Rétt eins og segja má um fyrirlesturinn gerir umfjöllunin enga kröfu til sérfræðiþekkingar. Þegar vikið er að líffræðilegum atriðum, þá mótast afstaðan af viðhorfi heimspekingsins, að svo miklu leyti sem slíkt er mögulegt.
Fyrirliggjandi umfjöllun er beint að breiðum hóp lesenda og þannig er ekki leitast við að setja efnið fram í þrengri merkingu kristilegrar lífsafstöðu. Útgangspunkturinn er virðing fyrir manninum og ábyrgð gagnvart gildi hans og einnig viljinn til að horfast í augu við afleiðingarnar, þegar út af slíku er vikið. Ekki einungis því nærtækasta og augljósasta, heldur einnig því sem ristir dýpra og snertir sjálfa tilveruna.VANDAMÁLIÐ OG BIRTINGARMYNDIR ÞESS (DIE NORM)
Spurning sú sem við
tökum hér til umfjöllunar hljóðar svo
í sinni almennustu mynd: Er heimilt að deyða það líf sem er að þroskast í móðurkauti?
Málið snýst í upphafi um velferð
lífs einnar mannveru (menschliche wesen), en þessi
mannvera hefur áhrif á aðrar mannverur en jafnframt
hóp manna. Í fyrsta lagi á móðurina
sjálfa, því næst á fjölskyldu
hennar og þjóðina í heild. Þannig getur
tilvist þessarar mannveru falið í sér
áhættu fyrir móðurina, fjölskylduna og
allt samfélagið. Getum við mætt þessari
áhættu með því að svipta hana
lífi?
En spurningin er víðfeðmari en þetta. Mennskur einstaklingur birtist á sjónarsviðinu án eigin vilja. Þroski hans allt að fæðingunni er háður móðurinni og síðari þroski hans kominn undir fjölskyldunni og samfélaginu. Þannig taka aðrir þátt í mótun hans, en fyrst og fremst foreldrarnir og ríkisvaldið sem bera ábyrgð á honum.
Verða þessir aðilar ekki að tryggja líkamlega velferð þessa einstaklings sem enn er ósjálfstæður? Þegar horft er til þess að framtíð þessa verðandi fullvaxta manns gæti falið í sér ógæfu, verður þá ekki að vernda hann gegn slíku?
Þetta vandamál hefur áður verið fyrir hendi, en var öldum saman leyst með trú á guðdómlega forsjón. Það varð aftur aðkallandi, þegar fjölmargir glötuðu trú á slíkri handleiðslu og komust að þeirri niðurstöðu, að maðurinn einn bæri ábyrgð á tilveru sinni og væri herra hennar. Við þetta bættist svo sá möguleiki sem þróun læknisfræðinnar og tækniframfara samfélagsins luku upp sem gerði það unnt að hafa bein áhrif á þetta samhengi. Og að lokum múgmenning (Massenhaftigkeit) nútímans sem glatað hefur sífellt meira þeirri tilfinningu sem áður var við líði, að í grundvallaratriðum væru mannslífið ósnertanlegt.
Hið ytra umhverfi er þannig orðið varhugavert. Ef atriði líkt og fæði, húsnæði, uppeldi, tekjur, læknishjálp og umhyggja eru dregin í efa, eins og reyndin er í dag, þá verður þetta vandamál ógnvænlegt. Einkum í ljósi þess að ríkisvaldið og almenningsálitið afneitaði mannhelginni ekki fyrir svo löngu síðan, [2] en slíkt felur í sér mannfyrirlitningu. Þetta hafði djúpstæð áhrif á tilfinningar og afstöðu almennings og því er ekki að ástæðulausu bent á það í upphafi, að rasa ekki um ráð fram og ganga út frá því sem vísu, að þetta hafi ekki síður haft áhrif á okkur sjálf.
Samkvæmt gildismati manna sem hófu sig upp úr villimennskunni (der Barberei) birtist sífellt það grundvallarlögmál sem hljóðar svo: Það er ekki heimilt að fyrirfara lífi manns eins lengi sem hann hefur ekki framið morð, en samkvæmt gildandi lögum hefur það í för með sér dauðadóm, nema svo framarlega sem hann hafi verið að verjast árás annars manns sem reyndi að deyða hann sjálfan. Þriðja tilvikið eru svo styrjaldir. Í þessu samhengi hafa efasemdir vaxið sífellt meira á síðasta mannsaldri. Það verður sífellt augljósra að styrjöld er eitthvað allt annað í tæknivæddum heimi en áður, þegar hún var samofin föðurlandsást, heiðri, hugrekki og fórnarlund. Þannig er rétturinn til að deyða alls ekki eins afdráttarlaus og áður.
Út frá þessu sjónarhorn er ekki heimilt að skaða það líf mennskrar veru sem er að þroskast í skauti móðurinnar þegar hún hefur hvorki framið morð eða stefnt lífi annars manns í voða. Engu að síður getur barnið stefnt lífi móðurinnar í hættu með slíkum hætti, að réttarstaða myndast til að fórna lífi barnsins af “læknisfræðilegum ástæðum.” Ástæðan að baki slíkra aðgerða þegar slíka hættu ber að höndum er alls ekki svo augljós, eins og iðulega er gefið í skyn, og krefst ítarlegri rannsókna. Við munum ekki fjalla meira um þetta hér. Það sem málið snýst hér um eru ekki hin læknisfræðilegu, heldur þjóðfélagslegu ákvæði.
Sá sem réttlætir þessi ákvæði kemst eitthvað líkt og þetta að orði: Hin verðandi mannvera er í órjúfanlegu sambandi við fjölskyldulífið og samfélagið og verður fyrir áhrifum frá þessum aðilum og hefur fyrir sitt leyti áhrif á þá. Þessu sambandi er einungis unnt að forða frá óæskilgri þróun, að bæði fjölskyldunni og barninu sé veitt vernd gegn slíkum afleiðingum með því að heimilt sé að deyða barnið.
Við ætlum okkur ekki að fara út í neinar lýsingar á núverandi aðstæðum sem yfirganga allt sem Evrópa hefur komist í kynni við fram að þessu. Höfundurinn væntir þess að lesandanum sé að einhverju leyti kunnugt um þetta og geri sér þá ábyrgð sína ljósa, að gera allt sem hugsanlegt er til að stemma stigi við þessu neyðarástandi.
Sá sem leitast við að upplýsa samvisku sína hvað áhrærir ofannefnda spurningu verður að gera slíkt af fyllstu alvöru, ef hann vill ekki falla í þá gryfju að koma fyrir sjónir sem ómenni (Unmensch). Það er svo auðvelt að ásaka hvern þann um hugaróra eða tilfinningasemi sem fer út yfir mörk ósnertanleikans, einkum sökum þess að áróðurinn fyrir svonefndum líknarmorðum (Euthanasie) í nýliðinni fortíð er okkur mörgum enn svo ferskur í minni. Okkur ber því að komast að eins réttu svari við spurningunni eins og hugsanlegt er af aðgát og nærgætni.
Er okkur þannig heimilt að deyða einstakling sem hvorki hefur framið morð eða beitt grófu ofbeldi sem einungis með tilveru sinna einni saman skapar vandamál – leggjum ríkari áherslu á þetta: Veldur neyðarástandi?
Jafnskjótt og við tökum að líta á vandkvæði sem nægilega ástæðu til að fyrirfara mannslífi, getum við gleymt öllum frekari takmörkunum.
Þetta hefur reynslan þegar leitt í ljós og í dag er þetta afar áberandi. Þegar nýir tímar gengu í garð, einkum á síðasta mannsaldri, hefur hið virka aðhald í kynlífinu og tilfinningalífinu, það er að segja blygðunarkennd trúarinnar, sífellt horfið meira í skuggann. Siðferðið og grundvallarafstaða samfélagsins hefur orið sífellt vanmáttugri og lætur auðveldlega undan þrýstingi hömluleysis. Þannig er maðurinn ekki einungis orðinn að hlut, heldur umgengst annað fólk sem “hluti”, það er að segja umgengst aðra með hlutlægri afstöðu með notagildið að leiðarljósi.
Auk alls þessa bætist það svo við sem þegar hefur verið vikið að: Að á okkar tímum hverfur einstaklingurinn sífellt meira í skuggann fyrir múghugtakinu. Einstaklingskenndin (Einmaligkeit) sem eðliseiginleiki sérhvers manns er mörgum ekki lengur meðvitaður eiginleiki. Með óbeinum eða ljósum hætti fer sú tilfinning vaxandi að mannmergðin sé orðin svo mikil, að einstaklingurinn skipti ekki neinu máli. Við megum ekki gleyma því sem dregur upp afar dökka og válega mynd: Að þessi grundvallarafstaða hefur skotið rótum og er orðin að viðtekinni venju eftir sex ára hömlulausa baráttu dauðamenningarinnar og enn sem komið er hefur þróuninni ekki verið snúið við.
Við getum þannig ekki annað en haldið því fram að þá siðrænu reglu verður að hafa í heiðri, að ekki megi fyrirkoma neinu mennsku lífi, nema því aðeins að refsirétturinn eða neyðarrétturinn eigi hlut að máli.
ANDMæLI
Nú mætti svara
sem svo, að þróunar gæti einnig hvað
áhrærir mennska breytni. Því sé ekki
rétt að setja fram neinar algildar reglur, heldur að
leita nýrra leiða við breyttar aðstæður.
Þannig muni góður vilji vinna með tímanum
og finna hina réttu leið. Það er sem sagt
nauðsynlegt að kryfja þetta mál enn frekar til
mergjar.
Fyrst og fremst ber að leggja áherslu á, að
inngripið (Eingriff) er og verður inngrip. Reynslan leiðir
í ljós að hér er ekki um neitt
smámál að ræða, eins og iðulega er
haldið fram, heldur raunverulega hættu á
því að sjálfri heilsunni sé stefnt
í voða. Þessi hætta vex til muna eftir
því sem heildaraðstæður
móðurinnar verða henni óvilhallari ásamt
með möguleikunum á næringu, ró og
umhyggju. Sömu aðstæður sem hin
þjóðfélagslegu ákvæði eiga
að tryggja, geta jafnframt snúist gegn henni.
Ekki ber að gera minna úr hinni sálræna áhættu en þeirri líkamlegu. Sú mannvera sem er að þroskast í móðurskauti er ekki einhvers konar kýli sem skapar léttleikatilfinningu þegar það hefur verið fjarlægt. Hún er samofin allri tilveru konunnar og siðrænu mati hennar. Líkami og sál aðlagast þessari mannveru og undirbúa sig fyrir hið væntanlega móðurhlutverk. Inngripið rýfur sem sagt þróunarferli sem snertir allt líkamlegt, sálrænt og einstaklingsbundið líf móðurinnar. Það er hörmulegt að horfa upp á það hversu iðulega þetta er vanmetið af konum, en einkum þó karlmönnum, sem hættir til að horfa fram hjá þessu samhengi sem hinir ýmsu þættir lífs konunnar hvíla á sem einni heild. Til að benda á einhverja hliðstæðu hvað áhrærir karlmanninn, verður að grípa til inngrips sem hindrar að verk nái fram að ganga sem hann hefur lagt allt í sölurnar fyrir.
En einnig verður að hafa í huga, að hér er ekki einungis um áhrif að ræða sem blasa við sjónum, heldur einnig hið ómeðvitaða svið: Hið innra tjón sem tilfinningalífið býður, þó að slíkt sé ekki ávallt ljóst þeim sem beðið hefur tjón og stefnir allri geðheilsunni í hætti. Miklar samviskukvalir sem leiða til sjálfshaturs, iðulega í aðstæðum og kringumstæðum sem virðast ekki standa í neinum tengslum við sjálfan verknaðinn. Fjölmargar konur upplifa þunglyndi, margar upplifa hvernig allt lifandi frumkvæði líður undir lok og aðrar kenna til óöryggis gagnvart umhverfinu og til slíkrar sektarkenndar fyrir að hafa hoggið á rætur lífsins, einnig þegar ástæðurnar sem gefnar voru virtust skynsamlegar og aðkallandi.
Vissulega má andmæla slíkri afstöðu. Áhættur er ávallt fyrir hendi, jafnvel þó að inngripið hafi ekki átt sér stað, bæði líkamlegar og sálrænar. Þannig er ekki enn unnt að svara spurningunni með hliðsjón af þessu.
Þyngra vegur skírskotun til annarrar áhættu. Samkvæmt afstöðu þeirra sem mæla slíku bót, tryggja hin “þjóðfélagslegu ákvæði” rétt til að deyða hinn verðandi mennska einstakling, jafnskjótt og fæðing hans felur í sér vandkvæði fyrir fjölskylduna og hann sjálfan. Stenst þessi höfuðregla sem hin “þjóðfélagslegu ákvæði” boða? Hefur ekki eitthvað nýtt birst á sjónarsviðinu á umliðnum árum, það er að segja “pólitíkin?” Hefur því ekki verið lýst yfir með afgerandi hætti að lögin heimili slíkt, það er að segja hefur ríkið ekki lýst því yfir, að því bæri sá réttur að sá maður sem falli undir valdsvið (Mactbereich) þess eigi að halda lífi eða ekki? Og það ekki sökum þess að hann hefur framið afbrot, já, ekki einu sinni sökum þess að tilvera hans skapi vandkvæði fyrir aðra, heldur sökum þess að ríkið telji hann óæskilegan sökum einhverra eiginleika hans – eins og til að mynda að hann tilheyri einhverju ákveðnu þjóðerni? Þetta hljómar eins og það sé komið úr einhverri hryllingssögu um fyrirmyndarrríki (utopischen Schauerroman), en var opinber stefna sem fylgt var eftir í tólf ár.
Í ljósi þessarar afstöðu má þegar í stað draga þá ályktun, að ríkið hafi rétt til að ákveða, hvaða börn skuli ala upp og hver ekki. Og hver getur sagt fyrir hvaða möguleika framtíðin kann að bera í skauti sínu í slíkri þróun? Hvað þjóðarbrot kann ríkið að telja óæskilegt?
Jafnskjótt og algild regla er ekki fyrir hendi í slíkum málum, og afstaðan mótast af því hvað er hagkvæmt og hvað skaðlegt, fellur allt um sjálft sig. Hvert “ákvæðið” eftir annað má gefa út og í hverju tilviki út af fyrir sig verði gripið til þess með valdsboði, við minnumst ekki á tæknina í þessu samhengi. En þetta þýðir með öðrum orðum: Siðgæðið með skilgreiningum sínum á réttu og röngu víkur til hliðar gagnvart “lífinu” og takmarki þess, eins og slíkt birtist hjá ríkisvaldinu.
Skírskotunin til slíkra möguleika svara þó ekki spurningunni endanlega.
ENDANLEGAR NIÐURSTöÐUR
Endanlegt svar felst í skírskotun til þeirrar staðreyndar, að “það líf sem er að vaxa” er maður. Hins vegar er okkur ekki heimilt að deyða mann, nema því aðeins að um nauðvörn sé að ræða og ástæðan er mannhelgin.
Maðurinn er ekki ósnertanlegur vegna þess að hann lifir og hefur þar af leiðandi “rétt til lífs.” Dýrið hefur einnig þennan rétt vegna þess að það er einnig lifandi. Þegar við berum fallegt dýr í frjálsri náttúrunni saman við sjúkan mann eða þann sem örlögin hafa leikið grátt, gæti það jafnvel sýnst hafa enn frekari rétt. En líf mannsins er ósnertanlegt vegna þess að hann er persóna.
Persóna felur í sér hæfileika til sjálfsstjórnar og sjálfsábyrgðar, að lifa í sannleika og samkvæmt siðalögmálum. Þetta er ekki sálrænt heldur tilvistarfræðilegt eðli. Í grundvallaratriðum er persónan hvorki háð aldri, líkamlegu eða sálrænu ástandi eða hæfileikum, heldur felst hún í andlegri sál sem býr í hverjum manni. Persónuleikinn getur verið ómeðvitaður líkt og í dróma, en þrátt fyrir það er hann til staðar og krefst þess að vera virtur. Hann getur verið vanþroskaður eins og í börnum, en engu að síður krefst hann lagaverndar. Það kann einnig að henda að hann bæri alls ekki á sér vegna þess að líkamlegar og sálrænar forsendur séu ekki fyrir hendi, eins og hjá geðfötluðum eða greindarskertum. En það sem greinir siðaða menn frá villimönnum (Barbaren) er að þeir virða hann í slíkum tilvikum. Þannig getur hann verið hulinn eins og í fóstri, en hann er engu að síður til staðar og hefur sinn rétt.
Það er þessi persónuleiki sem gefur manninum tign. Hann aðskilur hann frá dauðum hlut og gerir hann að frumlagi. Hlutur er vissulega til en hefur ekki sjálfstæða tilveru, hann hefir áhrif, en ber ekki ábyrgð, er einhvers virði, en skortir tign. Við meðhöndlum eitthvað sem hvern annan hlut vegna þess að við eigum hann og notum að vild, þangað til við tortímum honum, en hvað áhrærir lífveru, þá myrðum við hana. Bannið við því að deyða mann leggur áherslu á það með áþreifanlegum hætti, að ekki eigi að meðhöndla hann sem hlut. Ef ríkið andstætt þessu afneitar andlegri tign persónunnar sem hluta “heimsmyndar” sinnar og tekur að líta á manninn einungis sem hluta heildarmyndar þjóðfélagsins getur það tekið sér rétt til að deyða hann jafnskjótt og slíkt þjónaði markmiðum þess.
Virðingin fyrir manninum sem persónu tilheyrir þeim frumforsendum sem ekki má draga í efa. Tign, en einnig velferð og þar af leiðandi sjálf tilvist mannkynsins er háð því, að sú verði ekki raunin. Ef slíkt verður dregið í efa umhverfist allt í villimensku (Barberei).
Lífi og sál mannsins gæti einnig stafað alvarleg ógn af því, ef hann nyti ekki þeirrar verndar sem ríki nútímans og tækniframfarir hafa upp á að bjóða, sem vart er unnt að sjá fyrir endann á.
Auk þess kemur svo hér til sögunnar svar við þeim síendurteknum fullyrðingum, að konan hafi rétt yfir eigin líkama og því geti hún krafist þess, að það megi breyta því líkamsástandi sem nefnist þungun með markvissum aðgerðum. Barnið er hins vegar alls ekki hluti líkama konunnar, ekki óaðskiljanlegur hluti hans eins og hvert annað líffæri eða ofvöxtur, heldur verðandi maður. Í ljósi þessarar staðreyndar er varpað fram spurningu um innsta eðli móðurhlutverksins og sem afleiðing þessa eðli konunnar. Að vera móður þýðir ekki að “ala af sér líf,” því að það gera dýrin einnig, heldur “mann sem hún veitir líf.”
Maðurinn er hins vegar persóna, í upphafi hulin, en sem vaknar smám saman til lífs. Þannig birtist vera á sjónarsviðinu sem er í beinu lífssambandi (Lebenzusammenhang) við móðurina, sem á allt sitt undir innsta afstöðu hennar. Hér birtist mikilleiki, en einnig harmleikur móðurhlutverksins. Barnið er tengt móðurinni innilegum böndum og myndar með henni eina lífsheild (Lebenkreis). Af þessu leiðir þó ekki að það komi frá henni, heldur á það sér sína eigin tilveru frá fyrsta andartaki, bæði hvað áhrærir siðvenjur og Guð.
Um móðurhlutverkið hefur mikið verið fjallað með tilfinningaríkum orðum, einkum af hálfu þeirra sem vanvirtu gildi og réttindi móðurinnar þegar þeim bauð svo við að horfa. Einmitt inntakið í slíku orðagjálfri eins og það hljómaði og hljómar ennþá, ætti að fela í sér viðvörun. Sá sem talar með slíkum hætti er ekki sannur. Oflofið og upphafningin sem birtist í orðunum er tilfinningaþrungið og getur á hvaða andartaki sem er snúist upp í andhverfu sína: Í vanvirðingu, misnotkun, já, mannvonsku, sökum þess að það sem hér vegur þyngst, það er að segja persóna konunnar og barnsins, er ekki til staðar. Það er þetta sem gerir út um inntak móðurhlutverksins. Já, gerir út um afstöðuna til eigin líkama.
Það er ekki rétt að konan eigi einfaldlega “rétt yfir eigin líkama,” ekki fremur en karlmaðurinn. Þau hafa þennan rétt gagnvart ágengni annarra og gagnvart ágangi ríkisvaldsins, en ekki einfaldlega vegna þess að þessi líkami er ekki dýrslíkami, heldur mannslíkami og lýtur vilja eiganda síns og verndar þeirra ákvæða, sem ákvarða persónulega tilveru hans.
En það er ekki þessi hlið málsins sem við erum að fjalla um á þessum vettvangi. Það sem skiptir okkur máli er barnið í móðurskauti, sem annars vegar tilheyrir henni og lifir í henni, en er hins vegar aðskilið henni vegna þess að það lýtur stjórn eigin persónu, þrátt fyrir að hún sé enn í dróma, en þó fyrir hendi. Móðirin er ekki drottnari hins verðani lífs, heldur er henni trúað fyrir því. Þar af leiðandi hefur hún ekki meiri rétt yfir því en einn maður getur gert tilkall til gagnvart öðrum.
En augljóst er að önnur hliðstæða leiðir í ljós um hvað málið snýst: Sú fullyrðing að barnið í móðurskauti sé einfaldlega hluti líkama móðurinnar er hliðstætt því að segja, að sérhver einstaklingur ákveðins ríkis sé einfaldlega hluti ríkisheildarinnar. Sú hugmynd að móðirin geti ráðskast með barnið sem lifir í henni felur þá ríkinu einnig þann rétt í hendur, að ráðskast með þann einstakling sem tilheyrir því.
Til þessa má rekja þá grályndu hugsýn sem er orðin ríkjandi í huga nútímamannsins: Að vera ofurseldur aðstæðum á vald sem afneita einstaklingsbundinni persónu hans, sambandi hans við æðri ákvæði og hlýðni við Guð. Aðstæðum sem fullyrða að hann sé óaðskiljanlegur hluti þeirra og það sé þetta sem móti alla tilveru hans og hann sé ofurseldur sívaxandi valdi sem síauknar tækniframfarir færa því í hendur og hann verði að lúta að fullu og öllu. Valdi sem gengur ekki einungis þvert gegn vilja hvers og eins, heldur hefur mótandi áhrif með hugmyndafræði sinni og áróðri, þannig að afstaða þess sem beittur er ofbeldi lætur undan ofbeldinu og játar þá illsku sem fræðin boða.
Að lokum megum við ekki láta eitt atriði falla í gleymsku: Þegar sá réttur sem heimilar foreldrum að deyða verðandi einstakling er viðurkenndur með samfélagslegum ákvæðum, þá fela þessi réttindi jafnhliða í sér skyldukvöð, það er að segja að framkvæma deyðinguna. Ríkið getur ekki heimilað einstaklingum að takast slíkt á hendur vegna þess að slíkt leiddi til upplausnar. En þegar það lýsir því yfir að foreldrar geti krafist þess að meðanga sé rofin í ákveðnum aðkallandi aðstæðum, þá verður ríkið einnig að sjá til þess, að einhver annist framkvæmdina á réttan hátt. Einstakir læknar geta hafnað slíku, en þegar svo væri komið að allir læknar neituðu slíku, yrði ríkið að þvinga einhvern í slíku neyðartilviki til að sjá um slíkt.
Neyðartilvik leiða í ljós það sem falið er að baki regluákvæðanna og blasir ekki ávallt við sjónum. Þá stöndum við frammi fyrir þeim afleiðingum eins og á myrku árunum tólf, að ríkið setur einhvern einstakling í þá aðstöðu, að framkvæma það sem samkvæmt samvisku hans er morð, eða að glata stöðu sinni að öðrum kosti. Þetta eru ummerki þeirrar verstu samfélagsþróunar sem unnt er að setja sér fyrir sjónir. [3]
[1]. Romano Guardini (17. Febrúar 1885–1. október 1968): Das Recht des werdenden Menschenlebens.
Þessi umfjöllun Romano Guardinis birtist fyrst
árið 1949 í 5000 eintökum á vegum Rainer
Wunderlich Verlag Hermann Leins, Stuttgart og Tübingen.
[2]. Í umfjölluninni víkur Guardini að stjórn nasista nokkrum sinnum.
[3]. Ég sleppi niðurlagi greinar Romanos um
þróun fóstursins í
móðurlífi, þar sem Jón Valur Jensson
hefur gert það með svo miklum ágætum
í grein sinni: “Um neyðargetnaðarvörn –
rangfærslum og lögleysu mótmælt.” Allir
lífsverndarsinnar ættu að lesa þá grein
af athygli. Hún leiðir okkur einfaldlega fyrir sjónir
að íslensk stjórnssýsla stendur í
skugga voðaheims nasismans.
Greinin birtist upphaflega á heimasíðu kirkju.net.
Fleiri greinar eftir Jón Rafn Jóhannsson